Türkiye’de sigara ve diğer tütün ürünlerine yönelik yeni düzenleme hazırlıkları sürerken, tütün kullanımının sağlık sistemine getirdiği maliyetin bir bölümünün sektöre yüklenmesini öngören “sağlık vergisi” modeli gündeme geldi. Üzerinde çalışıldığı bildirilen düzenlemede Filipinler’in 2012’de uygulamaya koyduğu tütün ve alkolden sağlanan ek vergi gelirlerinin sağlık hizmetlerine aktarılması modeli örnek alınıyor.
Düzenlemenin, sigara kullanan kişilerin hastane faturalarının tek tek üretici şirketlere gönderilmesi şeklinde uygulanması beklenmiyor. Gündemdeki model, tütün ürünlerinden alınacak ilave vergi veya oluşturulacak sağlık fonuyla sektörün yol açtığı sağlık harcamalarına finansman sağlamasını öngörüyor.
Sağlık vergisi gündeme alındı
Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Toker Ergüder’in aktardığına göre hazırlık aşamasındaki düzenlemede sigara, diğer tütün mamulleri, elektronik sigaralar ve ısıtılmış tütün ürünlerine ilişkin yeni hükümler üzerinde çalışılıyor. Bunlar arasında tütün kullanımından kaynaklanan hastalıkların kamu sağlık bütçesine getirdiği yükün bir bölümünün “sağlık vergisi” yoluyla tütün endüstrisine yansıtılması da bulunuyor.
Henüz kamuoyuna sunulmuş nihai bir kanun teklifi veya Resmî Gazete’de yayımlanmış yeni bir düzenleme bulunmuyor. Sağlık Bakanlığı’nın mevcut 2024-2028 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planı’nda ise tütün ürünlerinde vergilerin artırılması ve “yeni vergi sistemi”nin hayata geçirilmesine yönelik hedefler yer alıyor.
Sigara paketlerine ek ücret gündemde
Ergüder, sağlık fonunun hayata geçirilmesi halinde sigara paketlerinin üzerine ek bir mali yük getirilebileceğini belirtti. Buradan sağlanacak kaynağın sağlık bütçesine aktarılması; tedavinin yanı sıra koruyucu sağlık hizmetleri, sigarayı bırakma desteği ve aile hekimliği uygulamalarında kullanılması planlanan seçenekler arasında gösteriliyor.
Ergüder’in hesabına göre böyle bir fonun oluşturulması halinde sağlık harcamalarına yıllık 40 ila 80 milyar lira arasında kaynak sağlanabilir. Ancak verginin miktarı, hangi ürünleri kapsayacağı ve gelirlerin hangi oranlarda sağlık hizmetlerine aktarılacağı henüz kesinleşmiş değil.
Filipinler modeli nasıl çalışıyor
Türkiye’de tartışılan modelin örneklerinden biri Filipinler’de 2012’de kabul edilen “Sin Tax Reform Law” olarak gösteriliyor. Düzenlemeyle tütün ve alkollü içeceklerde özel tüketim vergileri önemli ölçüde artırılırken elde edilen ek gelirin büyük bölümü sağlık harcamalarına yönlendirildi.
Dünya Bankası verilerine göre reformla elde edilen ilave gelirlerin yaklaşık yüzde 85’i sağlık alanına tahsis edildi. Dünya Sağlık Örgütü de uygulamanın ülkenin ulusal sağlık sigortasının genişletilmesine ve sağlık hizmetlerinin finansmanına önemli katkı sağladığını bildiriyor.
Amaç yalnızca tedavi giderlerini karşılamak değil
Yeni modelde amaçlardan biri, tütün kullanımının oluşturduğu ekonomik yük için yeni bir finansman kaynağı yaratmak. Bunun yanında fiyat ve vergi politikası yoluyla özellikle çocuk ve gençlerin tütün ürünlerine erişiminin azaltılması da tütün kontrolü politikalarının temel hedefleri arasında bulunuyor.
Sağlık Bakanlığı’nın yürürlükteki eylem planında da sigara fiyatlarının özellikle çocuklar ve gençler açısından erişilebilirliğini azaltacak vergi politikaları öngörülüyor. Elektronik sigara ve benzeri ruhsatlandırılmamış ürünlerin ticaretinin ve kullanımının önlenmesine ilişkin çalışmalar da aynı strateji kapsamında yer alıyor.
Yeni düzenlemenin ayrıntıları henüz kesinleşmedi
Gündeme gelen sağlık vergisi, şu aşamada hazırlık ve değerlendirme sürecindeki bir model niteliğinde. Düzenlemenin yasalaşabilmesi için nihai metnin hazırlanması ve gerekli yasama süreçlerinden geçmesi gerekecek; dolayısıyla uygulanacak vergi tutarı ve başlangıç tarihi konusunda kesinleşmiş bir rakam bulunmuyor.
Bakanlığın mevcut tütün kontrol stratejisinde ise vergilendirmeden satış ve denetime, elektronik sigaralardan gençlerin korunmasına kadar geniş bir alanda 2028’e kadar uygulanması planlanan adımlar bulunuyor. Sağlık fonu modelinin bu politikalara hangi biçimde dahil edileceği, hazırlanacak düzenlemenin ayrıntılarının açıklanmasıyla netleşecek.